Święty Jan Kapistran: Kaznodzieja Europy i Obrońca Belgradu

Od mrocznego więzienia po szańce naddunajskiej twierdzy: Płomień, który rozpalił Europę

W 1416 roku w ponurych kazamatach zamku w Brufie pod Perugią trzydziestoletni prominentny sędzia i namiestnik, zanurzony po kolana w lodowatej wodzie, doświadczył duchowego wstrząsu, który na zawsze zmienił bieg jego życia. Wizja świętego Franciszka z Asyżu bezpowrotnie zburzyła marzenia o politycznych zaszczytach, a dotychczasowy jedwabny strój magnata zastąpił szorstki, połatany habit ubogiego brata mniejszego. W tym mrocznym lochu narodził się gigant wiary, którego słowa miały wkrótce rozniecić religijny entuzjazm na placach całego kontynentu i ocalić chrześcijańską Europę przed niszczycielskim najazdem.

Z pałaców sprawiedliwości na franciszkańskie ścieżki ascezy

Gdy badamy wczesny życiorys świętego Jana Kapistrana, uderza skala kontrastu między jego początkowym życiem a późniejszą misją. Urodził się 24 czerwca 1386 roku w górzystym Capestrano w Abruzji, jako syn barona o korzeniach frankijskich lub niemieckich. Obdarzony fenomenalną pamięcią i bystrym umysłem, podjął studia prawnicze na słynnym uniwersytecie w Perugii pod okiem mistrza Baldusa de Ubaldis. Błyskawicznie zyskał rozgłos jako wybitny jurysta, co zaowocowało mianowaniem go sędzią i namiestnikiem miasta przez króla Neapolu, Władysława Andegaweńskiego.

Dramat uwięzienia po upadku miasta otworzył jednak przed Janem zupełnie inną perspektywę istnienia. W celi złożył ślub rezygnacji ze świata i majątku, a po wykupieniu się z niewoli wstąpił do Zakonu Braci Mniejszych w Asyżu. Tam jego duchowym ojcem i mistrzem stał się święty Bernardyn ze Sieny. Obaj podjęli się gigantycznego dzieła odnowy zakonu – tak zwanej obserwancji – kładącej nacisk na surowe przestrzeganie pierwotnej reguły świętego Franciszka oraz płomienne nabożeństwo do Imienia Jezus.

Duchowy huragan na Rynku w Krakowie i odrodzenie obyczajów

Z czasem Jan stał się wędrownym kaznodzieją o sile oddziaływania, jakiej ówczesna Europa dawno nie widziała. Przemierzał Półwysep Apeniński, kraje Rzeszy, Austrię, Czechy i Śląsk. Niezwykłe kazania i misja świętego Jana Kapistrana gromadziły pod gołym niebem tłumy sięgające kilkudziesięciu tysięcy ludzi, ponieważ żadna bazylika nie była w stanie pomieścić słuchaczy. Mówił po łacinie, a lokalni tłumacze powtarzali jego słowa, lecz sama żarliwość, ascetyczny wygląd i przenikliwy wzrok zakonnika doprowadzały audytorium do łez, publicznych spowiedzi i masowego pojednania zwaśnionych rodów.

W sierpniu 1453 roku, na zaproszenie króla Kazimierza IV Jagiellończyka oraz biskupa Zbigniewa Oleśnickiego, włoski reformator przybył do Krakowa. Przez ponad osiem miesięcy głosił na Rynku Głównym codzienne, wielogodzinne nauki moralne. Efekt jego obecności przeszedł najśmielsze oczekiwania: pod wpływem jego kazań setki młodych ludzi – w tym profesorowie i studenci Akademii Krakowskiej – porzuciło kariery, prosząc o habit. To właśnie wtedy pod Wawelem, na podkrakowskim Stradomiu, ufundowano pierwszy w Polsce klasztor obserwantów, których lud zaczął powszechnie nazywać bernardynami od wezwania świątyni św. Bernardyna ze Sieny.

Krucjata pod Belgradem i triumf schorowanego mnicha

Kiedy w 1453 roku wojska sułtana Mehmeda II zdobyły Konstantynopol, chrześcijańska Europa zamarła w przerażeniu. Islamska armia ruszyła w głąb Bałkanów, a kluczem do podboju Węgier i serca kontynentu stała się potężna twierdza w Belgradzie. Papież Kalikst III wyznaczył siedemdziesięcioletniego, wycieńczonego postami Jana na głównego kaznodzieję antytureckiej krucjaty. Franciszkanin nie ograniczył się do nawoływań – sam stanął na czele pospolitego ruszenia złożonego z ubogich wieśniaków, studentów i rzemieślników.

Kulminacyjnym momentem jego życia stała się legendarna operacja militarna z lata 1456 roku. U boku węgierskiego wodza Jana Hunyadyego, zakonnik z siwą brodą, uzbrojony jedynie w drewniany krzyż i proporzec z imieniem Zbawiciela, biegał wzdłuż szańców pod gradem strzał, zagrzewając obrońców do walki okrzykiem „Jezus! Jezus!”. Jego niezłomna odwaga poderwała obrońców do brawurowego kontrataku, który przełamał linie osmańskie i zmusił sułtana do panicznego odwrotu.

Cena zwycięstwa okazała się jednak wysoka. W obozie wybuchła zaraza, na którą zapadł zarówno Jan Hunyady, jak i sędziwy kaznodzieja. Wyniszczony gorączką i trudami wojennymi mnich zmarł w klasztorze w Iloku nad Dunajem 23 października 1456 roku, żegnany przez ówczesny świat jako wybawiciel Europy i nieustraszony sługa Ewangelii.

Rozpoznawalne w sztuce sakralnej atrybuty świętego Jana Kapistrana – rozwiana chorągiew krzyżowca oraz krucyfiks – po dziś dzień przypominają o człowieku, który udowodnił, że największą bronią na polach walki i w zaciszach ludzkich sumień jest bezgraniczne zaufanie Chrystusowi.

Czy wiesz, że…
popularna nazwa polskich franciszkanów obserwantów – „bernardyni” – narodziła się właśnie dzięki św. Janowi Kapistranowi? Kiedy po jego kazań w 1453 roku krakowska młodzież masowo wstępowała do nowego zgromadzenia, Jan wzniósł na Stradomiu klasztor dedykowany swojemu zmarłemu mistrzowi, św. Bernardynowi ze Sieny. Od tego jednego wezwania świątyni mieszkańcy Krakowa, a za nimi cała Polska, zaczęli nazywać zakonników bernardynami, co na stałe weszło do języka polskiego i historii narodowej kultury.